Κυριακή, 20 Απριλίου 2008

Τρεις ιστορίες, κοινός παρονομαστής

Άκουγα σήμερα στο ραδιόφωνο του ΣΚΑΪ 100,3 την εξαιρετική "επετειακή" εκπομπή Infowar του Άρη Χατζηστεφάνου, σχετικά με τις δημόσιες επιχειρήσεις (αυτό που εμείς εδώ ονομάζουμε ΔΕΚΟ) και την "ιδιωτική πρωτοβουλία". Το θέμα δεν είναι τυχαίο, μια και μπαίνουμε στην εβδομάδα των παθών.

Όπως αναφέρθηκε και στην συγκεκριμένη εκπομπή, η ενεργειακή κρίση στην πολιτεία της Καλιφόρνια πριν μερικά χρόνια αποτελεί ορόσημο σχετικά με το πως η λεγόμενη "αυτορύθμιση" της ελεύθερης οικονομίας μπορεί να πάει στην κυριολεξία κατά διαόλου. Στην ταινία ντοκιμαντέρ "The Corporation" (2003, IMDB), παρουσιάζεται η ιστορία ιδιωτικοποίησης των μονάδων παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας, το πως μια εταιρία-κολοσσός έφτασε να βάζει φωτιές για να μειώσει τεχνητά την παραγωγή και να αυξήσει την ζήτηση και πως το χρηματιστήριο μπορεί να οδηγήσει την αγορά της ενέργειας στην λίθινη εποχή. Η ελληνική πραγματικότητα (βλέπε ΔΕΗ) έχει τα δικά τις ιδιαίτερα προβλήματα. Οι εργαζόμενοι αντιδρούν στην εξαγορά της μόνης ισχυρής αμιγώς κρατικής ΔΕΚΟ που έχει απομείνει, ενώ την ίδια στιγμή τα ελλείμματα αυξάνονται ταυτόχρονα με τα τιμολόγια (28% τα τελευταία χρόνια), τα προβλήματα του δικτύου δεν βελτιώνονται και η ζήτηση ηλεκτρικού ρεύματος μόνο στην Αττική μοιάζει με απύθμενη μαύρη τρύπα που απορροφά όλο και περισσότερη ενέργεια. Φυσικά ούτε λόγος για περιβαλλοντική πολιτική στον τομέα αυτό. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι φυσικά η πιο λογική λύση, ειδικά για τη χώρα μας που το μόνο πράγμα που έχει πολύ (εκτός από λαμόγια) είναι ο ήλιος και ο αέρας. Αλλά όταν αυτό μπορεί να σημαίνει το κλείσιμο μιας και μόνο μονάδας παραγωγής λιγνίτη και το "μαύρισμα" (στην κυριολεξία) του τοπικού υποψήφιου βουλευτή, όλοι προτιμούν να κάθονται στα αυγά τους και να το παίζουν οικολόγοι μόνο στα κανάλια.

Παράδειγμα δεύτερο, ιδιωτικοποίηση λιμανιών. Πριν μερικά χρόνια, ο (σε λίγους μήνες "πρώην") πρόεδρος Τζ. Μπους junior προσπάθησε να πείσει τους Αμερικανούς ότι έπρεπε να πουλήσουν έξι από τα μεγαλύτερα λιμάνια της χώρας σε μια ιδιωτική εταιρία από το Ντουμπάι, έτσι ώστε να αναπτυχθούν και να γίνουν πιο κερδοφόρα. Το Κογκρέσο και το κόμμα των ρεπουμπλικάνων όμως δεν πείστηκαν, η πρόταση πήγε στα τσακίδια και τα αμερικανικά ΜΜΕ ξεφύσαγαν ανακουφισμένα ότι αποφεύχθηκε ο Δούρειος Ίππος των κακών μουσουλμάνων στην χώρα των ελεύθερων ("...in the land of the free...", αμερικανικός εθνικός ύμνος). Στην Ελλάδα δεν έχουμε τέτοιες ψευδαισθήσεις, ότι δηλαδή κάποιοι κακοί (Τούρκοι; Σκοπιανοί; Νεφελίμ;...) προσπαθούν να δημιουργήσουν κερκόπορτα αγοράζοντας τα λιμάνια μας, ενώ το δικό μας "...in the land of the free..." σηκώνει πολύ κουβέντα. Η ουσία είναι ότι εδώ και μήνες οι εργαζόμενοι στα λιμάνια αντιδρούν στην αναγγελία εξαγοράς και ιδιωτικοποίησης των λιμανιών, οι έμποροι και οι "οικονομικοί" δημοσιογράφοι σκίζουν τα ρούχα τους για την ασυδοσία που κατακρημνίζει το δικό μας Χρηματιστήριο (λες και θέλει ειδικό λόγο για να "βουτήξει") και όλοι οι υπόλοιποι απλώς περιμένουν τη Θεία φώτιση του Πάσχα για να λυθεί το πρόβλημα από μόνο του. Η δικαιολογία των Αμερικανών γερουσιαστών για την απόρριψη της πρότασης ήταν ο εν δυνάμει κίνδυνος τρομοκρατίας, εμείς εδώ απλά πρέπει να βρούμε κάτι αντίστοιχο.

Παράδειγμα τρίτο, Πανεπιστήμιο Φοίνιξ, επίσης στις ΗΠΑ. Μέχρι πριν μερικά χρόνια θεωρούνταν ένα από τα καλύτερα και ταχύτατα αναπτυσσόμενα εκπαιδευτικά ιδρύματα της χώρας, διαφημίζοντας πτυχία σε μόλις 2,5 χρόνια και μετρώντας πάνω από 300.000 φοιτητές. Η μετοχή του Πανεπιστημίου ανέβαινε όλο και περισσότερο στο Χρηματιστήριο, οι μέτοχοι πίεζαν για ακόμα περισσότερα κέρδη και μείωση των εξόδων, η διοίκηση συνέχιζε να αντικαθιστά το μόνιμο διδακτικό προσωπικό με προσωρινό έως και 95% και οι φοιτητές κατέληξαν να αυτο-διδάσκονται σε ειδικές ομάδες εργασίας. Το αποτέλεσμα ήταν το ποσοστό αποφοίτησης να κατρακυλήσει στο 16%, παίρνοντας μαζί και την τιμή της μετοχής. Που ήταν το λάθος; Πουθενά. Δεν υπήρξε λάθος. Απλώς οι επιταγές της επιχείρησης υπερίσχυσαν έναντι των επιταγών του εκπαιδευτικού ιδρύματος. "Δεν έτυχε, απέτυχε" όπως αναφέρει χαρακτηριστικά και ο Άρης Χατζηστεφάνου στο Infowar. Η σχέση με την ελληνική πραγματικότητα είναι προφανής. Πριν μερικές ημέρες, η Βρετανός πρέσβης μας τα έψαλε κανονικά γιατί λέει δεν έχουμε κάνει τίποτα για την αναγνώριση των δικαιωμάτων των βρετανικών πτυχίων. Το δικό μας ΥΠΕΠΘ έχει καταφέρει να πάρει παράταση με μια προσωρινή τρίπλα, αναγνωρίζοντας εν μέρει μόνο τα επαγγελματικά δικαιώματα στα χαρτιά αλλά ουσιαστικά πετώντας το μπαλάκι στα εκάστοτε επαγγελματικά επιμελητήρια και συλλόγους, τα οποία δεν υποχρεώνονται να εγγράφουν στα μητρώα τους τα πτυχία αυτά, άρα όχι άδεια ασκήσεως επαγγέλματος, άρα όχι δικαίωμα εργασίας "με τη βούλα". Φυσικά η λύση πρέπει να βρεθεί, και μάλιστα σύντομα, γιατί σε αρκετές περιπτώσεις το φράγμα των κλαδικών φορέων είτε δεν επαρκεί είτε δεν υπάρχει καν (π.χ. πτυχιούχοι Πληροφορικής).

Υπάρχουν πολλά ακόμη παραδείγματα που αποτυπώνουν τα προβλήματα και τη σημερινή κατάσταση της κατά τα άλλα αλάνθαστης ιδιωτικής πρωτοβουλίας στη χώρα μας. Δεν αναφέρω καν τις περιπτώσεις προ-πληρωμής δημόσιων έργων, όπως π.χ. το αεροδρόμιο των Σπάτων και το γνωστό "σπατόσημο" που υποτίθεται θα κάλυπτε τα έξοδα κατασκευής. Δεκαετίες αργότερα, το αεροδρόμιο ανήκει ουσιαστικά σε γερμανική εταιρία και το σπατόσημο εξακολουθεί να υπάρχει. Το εθνικό κτηματολόγιο είναι μια άλλη μικρή πικρή ιστορία, για την οποία έχουν δοθεί τόσα πολλά χρήματα (κυρίως από την ΕΕ) και έχουν γίνει τόσο λίγα πράγματα, που μπορεί με ασφάλεια να χαρακτηριστεί ως το πιο αποτυχημένο έργο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Αλλά αυτά είναι περασμένα και (σχεδόν) ξεχασμένα. Σήμερα τα ουσιαστικά προβλήματα που παίζουν στα ΜΜΕ είναι αυτά που έχουν δράση, βίαιες αντιπαραθέσεις, καδρόνια, ξύλο, δακρυγόνα. Η ΔΕΗ έχει καταφέρει να είναι δια νόμου μονοπώλιο, να εκμεταλλεύεται εθνικούς πόρους σχεδόν δωρεάν (π.χ. υδροηλεκτρικοί σταθμοί), να αυξάνει κάθε χρόνο τα τιμολόγια προς τους καταναλωτές και παρόλα αυτά να συνεχίζει να αυξάνει κάθε χρόνο τις ζημιές στον ισολογισμό της. Μέχρι και ιδιωτική εταιρία έχει μισθώσει για την είσπραξη ληξιπρόθεσμων πληρωμών, αδιαφορώντας αν έτσι παραβιάζονται μια ντουζίνα νόμοι περί προσωπικών δεδομένων, εκβιασμού, κατασπατάληση δημόσιου χρήματος και βίαιη συμπεριφορά, σύμφωνα με καταγγελίες κατοίκων στην Κεφαλλονιά. Είναι χαρακτηριστικό ότι η εταιρία εισπράττει από τη ΔΕΗ 1,20€ για κάθε τηλεφώνημα σε κακοπληρωτή πελάτη και επιπλέον 0,40€ ευρώ αν η ΔΕΗ δεν έχει τα στοιχεία του και η εταιρία θα πρέπει να ψάξει να τα βρει μόνη της, με οποιοδήποτε τρόπο (νόμιμο ή όχι).

Για την ιδιωτικοποίηση και εξυγίανση της Ολυμπιακής Αεροπορίας, έχουν ειπωθεί τόσα πολλά που θα αρκούσαν για ολόκληρο μυθιστόρημα τριλογίας όπως ο Άρχοντας των Δακτυλιδιών του J.R.R. Tolkien. Η ΟΑ εξακολουθεί να λειτουργεί απύθμενα χρέη και αυξανόμενη ετήσια ζημιά, η ΕΕ ξεφωνίζει ότι η κρατική βοήθεια παραβιάζει τους όρους του υγιούς ανταγωνισμού και οι κυβερνήσεις εξακολουθούν να κάνουν πως δεν ακούνε, διατηρώντας την ΟΑ ζωντανή για πολλούς λόγους (πολιτικούς, κοινωνικούς, στρατιωτικούς). Προς το παρόν η ΟΑ εξακολουθεί να εξυπηρετεί περίπου 6 εκατομμύρια επιβάτες ετησίως και να έχει ουσιαστικά λευκό μητρώο σοβαρών ατυχημάτων, αλλά αυτό σίγουρα θα αλλάξει τα επόμενα χρόνια αν η κατάσταση συνεχίσει να επιδεινώνεται, είτε ιδιωτικοποιηθεί είτε όχι.

Το ίδιο εκτενής είναι και η ιστορία του ασφαλιστικού στην Ελλάδα. Οι κρατικές εισφορές τα τελευταία 3-4 χρόνια είναι μηδενικές, ο νέος Νόμος που ψηφίστηκε κρέμεται ουσιαστικά από ένα σωρό Προεδρικά διατάγματα που πρέπει να καθορίσουν τις λεπτομέρειες και οι συνδικαλιστικοί φορείς τα περιμένουν στη γωνία για να ξεκινήσουν τη βροχή των προσφυγών στο ΣτΕ περί αντισυνταγματικότητας. Ταυτόχρονα, οι εθελούσιες έξοδοι (με αντίστοιχα bonus) συνεχίζονται για τα υψηλόβαθμα στελέχη των ΔΕΚΟ και τη θέση τους παίρνουν όλο και περισσότερο στελέχη-μάνατζερς με βραχυπρόθεσμο ορίζοντα "προσφοράς" στην επιχείρηση,κάτι που συνήθως σημαίνει την βελτίωση κάποιων δεικτών παραγωγικότητας και μείωσης των εξόδων, πριν φύγουν και αυτοί ευτυχισμένοι με μία ακόμη θετική προσθήκη στο βιογραφικό τους. Η βελτίωση των ταμείων υποτίθεται ότι μπορεί να επιτευχθεί με την επένδυση των ενεργητικών τους, αλλά η τελευταία προσπάθεια μέσω "δομημένων" ομολόγων δείχνει πως η ελληνική εφευρετικότητα του Οδυσσέα σήμερα αποτελεί αποκλειστικό γνώρισμα των κάθε είδους λαμογιών και μόνο αυτών.

Το πιο γνωστό ρητό στην Wall Street είναι απλό: "Μην προσπαθείς να πιάσεις ένα μαχαίρι που πέφτει" ("Don't try to catch a falling knife"). Το ρητό αυτό καθοδηγεί την εγγενή αστάθεια και την χαοτική δυναμική της παγκοσμιοποιημένης αγοράς σήμερα. Η ισορροπία και η "αυτορύθμιση" μιας πλήρως απελευθερωμένης οικονομίας μοιάζει με το να προσπαθεί κάποιος να ισορροπήσει μια μπίλια στον πάτο ενός ποτηριού που το κρατά ανάποδα: η μπίλια είναι πιο ψηλά και παραμένει εκεί, αρκεί να μην κάνει απότομες κινήσεις και η μπίλια πέσει έξω στο κενό. Αν το ζητούμενο είναι να μην χάσει τη μπίλια πάση θυσία, το πιο λογικό είναι να γυρίσει το ποτήρι κανονικά και να τη ρίξει μέσα. Στη Φυσική, η δύο αυτές διαφορετικές καταστάσεις αντιστοιχούν στην "δυναμική" και της "στατική" ισορροπία, αντίστοιχα.

Το ερώτημα που απομένει είναι στην ουσία του πολύ απλό: Αξίζει μια κρατική επιχείρηση να συνεχίσει να λειτουργεί ως κρατική, έστω και αν είναι ζημιογόνα; Απάντηση σε αυτό το ερώτημα έχει δώσει ο Νόαμ Τσόμσκι, αναφερόμενος στην εν γένει αποτυχία των οικονομικών μοντέλων της σχολής του Σικάγο (βλ. Μίλτον Φρίντμαν, Άνταμ Σμιθ) περί πλήρως απελευθερωμένης και μη-κρατικής εθνικής οικονομίας. Ο Τσόμσκι απλά ανέφερε πως τελικά "...αν μια δημόσια επιχείρηση δεν είναι κερδοφόρα, ε δεν χάθηκε και ο κόσμος...", αφού το κύριο όφελος από αυτές είναι η κοινωνική συνοχή και η μέριμνα, δηλαδή η κύρια υποχρέωση του κράτους προς του πολίτες του. Επιπλέον, οι κρατικές επιχειρήσεις είναι αυτές που μπορούν να αυξήσουν τις παροχές και την προσφορά εργασίας σε περιόδους ύφεσης, με δικό τους κόστος, με σκοπό την σταθεροποίηση και την βελτίωση της οικονομικής κατάστασης. Αντίθετα, οι ιδιωτικές επιχειρήσεις έχουν την τάση απλά να περικόπτουν τα έξοδα και το κόστος παραγωγής σε παρόμοιες περιπτώσεις, προχωρώντας σε περαιτέρω απολύσεις και επιδεινώνοντας έτσι περισσότερο το πρόβλημα. Με λίγα λόγια, οι ιδιωτικές επιχειρήσεις έχουν την εγγενή τάση αποσταθεροποίησης λόγω της προσπάθειας διατήρησης της συνεχούς κερδοφορίας, ενώ οι κρατικές επιχειρήσεις την τάση της σταθεροποίησης μέσω παροχών (κοινωνική σταθερότητα έναντι οικονομικής κερδοφορίας). Σε καταστάσεις ύφεσης και έντονης οικονομικής αστάθειας, κάποιος πρέπει να αναλάβει το κόστος της σταθεροποίησης, για κοινωνικούς και όχι μόνο λόγους. Τελικά, το ερώτημα είναι εξαιρετικά απλό: Ποιος θα πιάσει το μαχαίρι που πέφτει, κόβοντας την παλάμη στο χέρι του, έτσι ώστε να μην καρφωθεί στο πόδι;
.

Δεν υπάρχουν σχόλια: