Πέμπτη, 8 Μαΐου 2008

"Επιστημοποίηση" Θρησκείας, "θρησκειοποίηση" Επιστήμης

Διάβασα σήμερα ένα αρκετά εκτενές post στο blog "Το Μανιτάρι του Βουνού", σχετικά με την «επιστημοποίηση» της Θρησκείας και την «θρησκειοποίηση» της Επιστήμης. Είχα σκοπό να γράψω κάποια στιγμή κάτι σχετικά με το θέμα, οπότε ας πως εδώ δύο λόγια ως γνήσιο παιδί της «ορθολογικής» σχολής.

Το ζήτημα "Θρησκεία εναντίον Επιστήμης" και το αντίστροφο είναι από τα αρχαιότερα, αλλά ουσιαστικά μπήκε σε φάση ανοικτής σύγκρουσης μετά τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση. Ο λόγος είναι γιατί η ανθρώπινη φύση χρειάζεται όπως φαίνεται και τα δύο. Τη Θρησκεία για να δικαιολογεί όσα δεν κατανοεί ο άνθρωπος και για να ελπίζει ότι κάποιος τον φροντίζει και τον καθοδηγεί, ειδικά μετά τον θάνατο. Η Επιστήμη για να εξηγήσει αυτό που βιώνουμε ως ζωή εδώ και τώρα, να ανακαλύψει πως λειτουργεί ο Κόσμος, να ψάξει το νόημα της ύπαρξης με ουδέτερο και όχι ανθρωποκεντρικό ή θεοκεντρικό τρόπο.

Δυστυχώς ανά τους αιώνες η Θρησκεία ανέκαθεν προσπαθούσε να "κουκουλώσει" την Επιστήμη και γενικά την ορθολογική σκέψη, γιατί αυτό βόλευε την μικρή ελίτ των εκλεκτών (βασιλέων, ηγετών, μάγων της φυλής, κτλ). Μόνο μετά την Αναγέννηση φάνηκε πως, τελικά, ο άνθρωπος δεν είναι αναγκαστικά ο "εκ γενετής αμαρτωλός" και εξ' ορισμού "πρέπων ταπείνωσης" εκλεκτός κάποιου Θεού που αρέσκεται στο να τον ταλαιπωρεί συνεχώς κατά τη διάρκεια της ζωής του,μόνο και μόνο για να αποδείξει την πίστη του και να κερδίσει την εύνοιά του. Φυσικά υπήρχαν και στην αρχαία Ελλάδα μερικά λαμπρά μυαλά που αυτό το ήξεραν πολλούς αιώνες πριν, αλλά και αυτοί διώχθηκαν τελικά από τον τότε κρατούσα εξουσία.

Σήμερα συμβαίνει μάλλον το αντίθετο, δηλαδή επειδή η Επιστήμη έχει οδηγήσει τον άνθρωπο για πρώτη φορά σε τόσο υψηλό επίπεδο χειραφέτησης (ειδικά μέσω της Τεχνολογίας), η Θρησκεία προσπαθεί να παρουσιαστεί ως επιστημονικά τεκμηριωμένη Ιστορία. Αρκεί να δει κανείς τι γίνεται στην Αμερική με την επίσημη καθιέρωση της θεωρίας του "Έξυπνου Σχεδίου" (Intelligent Design), εναλλακτικά της Δαρβινικής Θεωρίας, στα Δημοτικά σχολεία σε πολλές πολιτείες. Επίσης, την κρατική χρηματοδότηση αρχαιολογικών ερευνών και εκσκαφών σε "ιερά εδάφη" (κυρίως στο Ισραήλ και στην Τουρκία), με σκοπό την ανακάλυψη ιστορικών αποδείξεων για αυτά που περιγράφει η Παλαιά και η Καινή Διαθήκη.

Η ουσία είναι ότι ο καθένας κάνει τις επιλογές του και αποφασίζει αν ως στάση ζωής υιοθετεί την πίστη ή την έρευνα. Η πίστη δεν χρειάζεται αποδείξεις ούτε ορθολογική προσέγγιση και προσφέρει γρήγορες και παρηγορητικές απαντήσεις σε όλα τα υπαρξιακά ζητήματα. Δεν δίνει βέβαια απαντήσεις σε πολλά πρακτικά θέματα και είναι γεμάτη αντιφάσεις (ως προς τη σκοπιμότητα όσων συμβαίνουν), ανεξαρτήτως Θρησκείας ή δόγματος. Από την άλλη, η Επιστήμη αποτελεί την πληρέστερη και πιο ορθολογική προσέγγιση του ανθρώπινου νου στην προσπάθειά του να καταλάβει τον Κόσμο γύρω του, αλλά δεν δίνει πάντα άμεσες απαντήσεις και απαιτεί πολύ χρόνο και υπομονή, για μερικές και μόνο απαντήσεις.

Ανάλογα με την Παιδεία, την ιδιοσυγκρασία και τον τρόπο που έχει μεγαλώσει ο καθένας, αποφασίζει τι από τα δύο του ταιριάζει. Πολλοί επιστήμονες είναι βαθιά θρησκευόμενοι, χωρίς αυτό να επηρεάζει την δουλειά τους (τουλάχιστον όχι ουσιαστικά), αλλά εν γένει αυτό καταλήγει σε κάποιες αντιφάσεις: ένας Φυσικός μπορεί ποτέ να ανακαλύψει πραγματικά πως (και κυρίως γιατί) λειτουργεί το Σύμπαν; Έχει δικαίωμα κάποια στιγμή να πει στοπ, από εδώ και πέρα είναι η Σοφία του Παντοδύναμου, εγώ έχω πολύ φτωχό μυαλό για να δώσω εξήγηση; Φυσικά υπάρχει και ο αντίλογος, δηλαδή έχει δικαίωμα ένας καθαρά ορθολογιστής επιστήμονας και έχει την ψευδαίσθηση ότι μπορεί να εξηγήσει τα πάντα;

Επειδή ο δικός μου τομέας είναι η Επιστήμη, δεν μπορώ να δώσω εξηγήσεις για το πως ακριβώς λειτουργεί η Θρησκεία ως δόγμα και ως γενικότερη φιλοσοφία (παρά τις δεκαετίες πλύσης εγκεφάλου που υπέστη στο σχολείο). Μπορώ όμως να αναφέρω τι ακριβώς είναι η Επιστημονική Μεθοδολογία, αυτό δηλαδή που ξεχωρίζει την προσωπική γνώμη από την επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση. Τα βήματα της διαδικασίας είναι λίγο-πολύ αυτή της Μαθηματικής Επαγωγής, με κάποιες επεκτάσεις:

(1) ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ: καταγραφή στοιχείων γύρω από κάποιο φαινόμενο ή κάποια διαδικασία, με τρόπο ποσοτικό και συστηματικό (όχι απλά ποιοτική περιγραφή).

(2) ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ ΘΕΩΡΙΑΣ: ανάλογα με το αντικείμενο μελέτης, η θεωρία διατυπώνεται κατάλληλα για να περιγράψει τις γενικές αρχές (αφαιρετικό επίπεδο).

(3) ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΣΜΟΣ: σχεδίαση πειραμάτων με κατάλληλο τρόπο, ώστε να αναδεικνύουν την ισχύ ή όχι της διατυπωμένης θεωρίας

(4) ΕΛΕΓΧΟΣ: σύγκριση των πειραματικών (πραγματικών) αποτελεσμάτων σε σχέση με αυτά που προβλέπει η νέα θεωρία και αποδοχή ή απόρριψή της.

Επιπλέον, πρέπει να ισχύουν:

* Κάθε νέα θεωρία εξηγεί στο σύνολό της όλη την προηγούμενη γνώση/θεωρίες στο ίδιο αντικείμενο, δηλαδή αποτελεί επέκταση/γενίκευση της υπάρχουσας γνώσης.

* Επιβεβαίωση νέας θεωρίας από πειράματα που μπορούν να επαναληφθούν από τον καθένα, οπουδήποτε και οποτεδήποτε, με τα ίδια ακριβώς αποτελέσματα (δηλαδή είναι καθολική, όχι κατά περίπτωση).

* Τα αποτελέσματα είναι μετρήσιμα, επαληθεύσιμα και στατιστικώς σημαντικά (όχι αποσπασματικά ή τυχαία).

Προφανώς, τα παραπάνω προσαρμόζονται κατάλληλα ανάλογα με το επιστημονικό αντικείμενο (κυρίως στο πειραματικό κομμάτι και στον έλεγχο υποθέσεων), αλλά οι γενικές αρχές παραμένουν οι ίδιες για όλες τις Θετικές Επιστήμες (και όχι μόνο). Είναι επίσης προφανές ότι μια προσεκτική ματιά στα παραπάνω μπορεί εύκολα να καταδείξει τι ακριβώς εννοούμε Επιστήμη, τι ψευδο-επιστήμη και τι απλώς απάτη.

Κανένας σοβαρός επιστήμονας δεν υποστηρίζει ότι ο παραπάνω «ορθολογικός» τρόπος αντιμετώπισης είναι ο μοναδικός για την εξήγηση του Κόσμου που μας περιβάλλει, ούτε φυσικά είναι το απόλυτο φιλοσοφικό-κοινωνικό-θρησκευτικό σύστημα που μας λύνει όλα τα προβλήματα και όλες τις ανθρώπινες ανησυχίες. Είναι, όμως, ο μοναδικός τρόπος απόκτησης Γνώσης που είναι ταυτόχρονα πλήρης, λογικός και αμερόληπτος ως προς τον παρατηρητή και τα αποτελέσματα (εφόσον η διαδικασία εφαρμόζεται σωστά). Αυτό σημαίνει ότι το αποτέλεσμα, δηλαδή η νέα θεωρία, είναι πλέον καθολική Γνώση και όχι απλά προσωπική άποψη.

Επειδή το συγκεκριμένο θέμα είναι πολύ μεγάλο, ειδικά σε ότι αφορά τις ψευδο-επιστήμες, δεσμεύομαι για συνέχειά του σε επόμενο post.
.

Δεν υπάρχουν σχόλια: