Δευτέρα, 16 Ιουνίου 2008

Η θεωρία της συλλογικής μετριότητας

Το παρακάτω κείμενο μου το έστειλε ένας φίλος με email. Φυσικά δεν ήξερε ούτε αυτός τον αρχικό συγγραφέα, αλλά γενικά είναι ένα από τα κλασικά παραδείγματα στις επιστήμες που ασχολούνται με την κοινωνική διάσταση της συμπεριφοράς των ζώων και, ενίοτε, και των ανθρώπων:

Είναι δέκα πίθηκοι σε ένα κλουβί.

Κρεμάμε στο κλουβί ένα τσαμπί μπανάνες. Όλοι οι πίθηκοι τρέχουν να πιάσουν το τσαμπί. Ένας από τους πιθήκους, ο πιο γρήγορος, φτάνει πρώτος στο τσαμπί.

Εκείνη τη στιγμή, καταβρέχουμε με πολλή πίεση τους υπόλοιπους, που έχουν μείνει πίσω. Αυτός που έτρεξε πρώτος και έπιασε το τσαμπί, τρώει τις μπανάνες και το ευχαριστιέται πολύ. Οι υπόλοιποι προσπαθούν να στεγνώσουν και να ξεπεράσουν το σοκ από το κατάβρεγμα.

Μετά από 1-2 ώρες, η κατάσταση της ομάδας των πιθήκων επανέρχεται στο φυσιολογικό. Βέβαια, οι 9 που έφαγαν το κατάβρεγμα (και δεν έφαγαν μπανάνες), κοιτούν με κάποια ζήλια τον ένα που και τις μπανάνες έφαγε και το κατάβρεγμα το γλίτωσε.

Επαναλαμβάνουμε την ίδια ενέργεια, δηλαδή κρεμάμε ένα τσαμπί μπανάνες στο κλουβί. Τρέχουν όλοι, αλλά ο ίδιος πίθηκος, ο οποίος όπως είπαμε είναι ο γρηγορότερος καταφέρνει και πάλι να φτάσει πρώτος στο τσαμπί.

Εμείς ξανακαταβρέχουμε με πολλή πίεση τους υπόλοιπους, ενώ ο πρώτος τρώει επιδεικτικά τις μπανάνες που "κέρδισε δίκαια", αφού ήταν ο γρηγορότερος. Επαναλαμβάνουμε το ίδιο 2-3 φορές.

Κάποια φορά, καθώς ξεκινάει ο γρήγορος να πιάσει το τσαμπί που τοποθετήσαμε εκ νέου, τον πιάνουν οι υπόλοιποι εννιά και τον κάνουν μαύρο στο ξύλο.

Βρίσκεται λοιπόν το τσαμπί στη θέση του για κάποια ώρα, χωρίς να συμβαίνει τίποτα. Κάποια στιγμή, ο γρήγορος ξαναπροσπαθεί να τρέξει προς το τσαμπί, αλλά οι υπόλοιποι τον ξαναπλακώνουν στο ξύλο, γιατί φοβούνται το κατάβρεγμα.

Μετά από μερικά ξυλοφορτώματα, ο γρήγορος "μαθαίνει το μάθημά του" και δεν ξαναπροσπαθεί.

Μπορεί να προσπαθήσει και κάποιος άλλος, αλλά το αποτέλεσμα είναι πάντα το ίδιο: ξύλο από τους υπόλοιπους.

Εδώ ξεκινάει το ενδιαφέρον της υπόθεσης.

Βγάζουμε από το κλουβί έναν από τους εννιά πιθήκους αυτούς που καταβρέχαμε, όχι αυτόν που έφτανε πρώτος στο τσαμπί και βάζουμε έναν καινούριο πίθηκο, αντικαταστάτη. Ο καινούριος πίθηκος, με το που βλέπει το τσαμπί με τις μπανάνες, το οποίο φυσικά δεν ακουμπάει πλέον κανένας από τους "έμπειρους" της ομάδας ορμάει να το πιάσει. Οι
υπόλοιποι εννιά, συμπεριλαμβανομένου και του παλιού "γρήγορου", τον βουτάνε και τον κάνουν μαύρο στο ξύλο.

Ο παλιός "γρήγορος" μπορεί και να χαίρεται που τρώει και κάποιος άλλος ξύλο. Ο καινούριος δεν ξέρει γιατί τρώει ξύλο, αφού δεν είχε την εμπειρία του καταβρέγματος.

Μαθαίνει όμως πολύ γρήγορα ότι αν ξεκινήσει να πιάσει το τσαμπί, αυτό συνεπάγεται ξύλο από τους υπόλοιπους. Έτσι, ξαναβρισκόμαστε σε κατάσταση "ισορροπίας" μέσα στο κλουβί, δηλαδή υπάρχει ένα τσαμπί μπανάνες το οποίο δεν πάει να πιάσει κανείς.

Ξανα-αλλάζουμε έναν από τους άλλους 8 πιθήκους (όχι τον παλιό "γρήγορο" και όχι τον νέο ξυλοφορτωμένο) με έναν αντικαταστάτη. Όπως καταλαβαίνετε, γίνεται η ίδια ιστορία της προηγούμενης παραγράφου, μέχρι να τους αλλάξουμε όλους (τελευταίο βγάζουμε τον παλιό "γρήγορο", τον πρώτο που έφαγε ξύλο στην αρχή της ιστορίας).

Τι έχουμε λοιπόν;

Έχουμε ένα τσαμπί μπανάνες, μέσα σε ένα κλουβί με 10 πιθήκους, από τους οποίους κανείς δεν τρέχει να το πιάσει, και κανείς δεν ξέρει γιατί (δεδομένου ότι κανένας τους δεν ήταν στην αρχική ομάδα που έφαγε το κατάβρεγμα).

Έτσι ακριβώς ξεκινάει να δημιουργείται η εταιρική κουλτούρα.


Δεν ξέρω κατά πόσο η ιστορία έχει βγει από πραγματικά πειράματα με πιθήκους, αλλά σίγουρα αν είχαμε ανθρώπους στη θέση τους το αποτέλεσμα θα ήταν κάπως έτσι. Όσοι έχουν διαβάσει έστω και λίγα πράγματα για Εξελικτική Ψυχολογία (Evolutionary Psychology) και Νοημοσύνη Ζώων (Animal Intelligence) καταλαβαίνουν απόλυτα ότι η παραπάνω κατάσταση είναι πολύ ρεαλιστική.

Για τους πολύ περίεργους, αξίζει να αναφερθεί ότι η παραπάνω κατάσταση "ισορροπίας" δεν είναι τίποτα άλλο από το αποτέλεσμα που προβλέπει η Θεωρία Παιγνίων (Game Theory) και συγκεκριμένα το περίφημο bargaining theorem του J. Nash, ως μέρος της θεωρίας που διατύπωσε για τα non-cooperative games και για την οποία έλαβε Νόμπελ στις Οικονομικές επιστήμες το 1994. Με απλά λόγια, αυτό εξηγείται ως μια κατάσταση (όχι η μοναδική) όπου καταλήγουμε σε περιβάλλον υψηλής ανταγωνιστικότητας χωρίς συνεργασίες.

Η παραπάνω κατάσταση με τους πιθήκους μπορεί να προκύψει υπό δύο βασικές προϋποθέσεις: (α) η αντικατάσταση των πρώτων πιθήκων με νέους γίνεται ένας-ένας και όχι μαζικά και (β) δεν υπάρχει επικοινωνία (συνεργασία/συνεννόηση) μεταξύ τους. Η πρώτη προϋπόθεση εξασφαλίζει ότι δεν διαταράσσεται πολύ η υπάρχουσα "ισορροπία", δηλαδή δεν χρειάζεται να ξεκινήσει πάλι το κατάβρεγμα από την αρχή. Η δεύτερη προϋπόθεση εξασφαλίζει ότι ο κάθε πίθηκος δουλεύει για τον εαυτό του, δηλαδή δεν υπάρχει περίπτωση ο "γρήγορος" πίθηκος να πει στους άλλους, "περιμένετε, μη βαράτε, μόλις πάρω τις μπανάνες θα τις μοιραστούμε!". Παρόλο που στο αρχικό πείραμα η συμπεριφορά των πιθήκων φαίνεται να είναι συνεννοημένη, παρόλα αυτά προκύπτει από μόνη της χωρίς "συνεργασία" μεταξύ τους, δηλαδή ο καθένας από τους υπόλοιπους εννιά βαράει τον δέκατο για πάρτη του, όχι γιατί του το είπανε οι υπόλοιποι να το κάνει.

Τι σχέση έχουν τα παραπάνω με την ανθρώπινη συμπεριφορά; Μα είναι προφανές. Κοιτάξτε γύρω σας, δείτε τι συμβαίνει κάθε φορά που βρίσκεστε μέσα σε μια απίστευτη αδικία, αδιαφορία ή ότι άλλο εξοργιστικό, για το οποίο όλοι οι εμπλεκόμενοι το γνωρίζουν αλλά κανένας δεν τολμά να το διορθώσει ή έστω να το επικρίνει (βλέπε πολιτικοί). Αρκεί το "εταιρική κουλτούρα" στο τέλος του κειμένου να αντικατασταθεί με το "συλλογική μετριότητα".
.

Δεν υπάρχουν σχόλια: